Reeds met die verskyning van sy debuut, boomplaats, in 2005, het Gilbert Gibson 'n opvallende plek op ons literêre toneel ingeneem: 'n omvattende, deurgewerkte tematiek, met ?n direkte aanslag gerig op die leser, en 'n vers met sterk rym in die slot. Die volgehoue intellektuele ­­in­slag daarvan, die ensiklopediese, weten­skaplike en woord­bewuste stem, was ook in Kaplyn in 2007 aanwesig. 'n Nogal indrukwekkende bun­del wat nie na waarde geskat is nie.

Teen die einde van 2009 verskyn oogensiklopedie, wat in die titel en die "woordelys" op die voorblad, die voortsetting van sy besonderse soort poësie bevestig. Baie word van die leser verwag, maar die ­beloning maak dit die moeite werd.
Gibson hervat die tradisie van die natuurwetenskapsdigters in Afrikaans, soms professioneel soos Casper Schmidt en Phil du Plessis, en soms uit 'n gekweekte ­belang­stelling, soos Ina Rousseau en ­Johann Lodewyk Marais.

Maar hy gaan op 'n komplekser vlak daarmee om, en daarom word sy bundels deur die verwysings en woordverklarings gekenmerk. Die bundel se voorblad maan daarom ook die lesers: laat vaar alle idees van gemak, julle wat hier binnegaan.
Die intellektuele inslag word ­verder beklemtoon met die ­­­om­vattende lemma oor "eye" wat ­Gibson gaan haal in die ­oor­spronklike Chambers 'Cyclo­pedia'. Die kerngedeelte hiervan, "whereby visible objects are ­represented to the mind", is 'n ­sleutel tot die bestaan van baie van die gedigte.

Dit is 'n lywige ­bundel - 82 gedigte, party met heelwat onder­­afdelings. Die ordening van die ­gedigte is totaal anders as wat 'n mens sou verwag: alfabeties ­volgens titel - in oor­een­stemming dus met 'n woordeboek of elementêre ensiklopedie. Tematies is die ­ordening dus lukraak en dit is die leser se taak om telkens die (h)oortjie by die klou te bring.

Daarvoor gebruik die digter ook die voetnote by afsonderlike ­ge­digte (vir 'n alternatiewe segs­wyse, 'n uitbreiding of 'n ver­kla­ring) wat Gibson gewoon as ­"woorde" agter in die bundel (en op die voorblad!) verduidelik, en ­kantaantekeninge, wat ?n op­mer­king suggereer wat uit die ­betrokke ­formulering spruit.

Nog 'n opvallende aspek van hierdie bundel is die digter se ­gebruik van die "jy" en "jou", die ­tipiese aangesprokene dus. Hierdie "jy", wat 'n mens so maklik met die ­geliefde wil identi­fiseer, dra baie kepse. Hier is dit partykeer die aan­gesprokene, ­iemand spesifiek, maar altyd, natuurlik, ook die ­leser. Gibson gebruik dit egter ook refleksief as die "ek" in die ­gedig, en verder ook as 'n plaas­ver­vanger vir "'n mens".

Tegnies is daar ?n verskeidenheid versvorme en tipografiese afwerkings, en sou 'n mens selfs van die eksperimentele kon praat: taal, spelling en vorm. Dit geld vir korter en langer gedigte, en sorg dikwels vir onverwagte leeservarings. Woorde word ook aan die reël­eindes afgekap, nou en dan vir die in-die-ooglopende rym, maar ook om ander betekenisse by te roep. Die ryme in die slot van die gedigte, wat kenmerkend was van die vorige twee bundels, is ook in dié versameling feitlik deurgaans aanwesig.

Al dié dinge beteken nie vanselfsprekend dat als geslaagd is nie. Daar is gevalle waar dié tegniese ­aspekte geforseerd opval, en dat funksiewisseling en neologismes wat hiermee saamhang, selfs ­hinderlik word. Eweneens is die feit dat die oog sonder ophou sien, inneem en sin (probeer) maak, nie altyd suksesvol wanneer dit uitloop op ­stukke enumerasie nie. Hier dink ek byvoorbeeld aan die lang ­slot­gedig, "wat die mens", waarin ­Gibson die veelvuldigheid van menswees beskryf.

Ek noem dié voor­behoude slegs omdat oogensiklopedie 'n ­ver­bluf­fende lees­­ervaring is. Tematies is die bundel om­vattend sterk gebind deur die visuele, die oog en by geleentheid ook die fotografie, laas­genoemde pragtig aan­gewend in die tweede vers in die lang "sonstilstand vir karsh". Daar is ook sterk korter gedigte, waar die ­ver­wysings en die inspelings nie so swaar dra nie. En ander wat ­onbeskaamd toeganklik is, soos die eerste deel van "die vloed". Tog is daar bykans nooit 'n vers waar die leser, "jy", nie 'n boel dinge kan ­byroep nie en so op 'n ­"inter­aktiewe" manier die blik van die digter laat gestalte kry in jou kop. Hoeverre die jonger ­lesers die klok sal hoor lui, is egter onseker.

Daar is omvattende verwysings na die Afrikaanse digkuns, die volkse en idiomatiese, die Bybel en die eietydse politiek, wat 'n mens gaan raaklees of gaan miskyk, waardeur die lees van sulke gedigte betekenis sal verruim of verskraal.
Gedigte rondom die oog, visie, ­insig (letterlik en figuurlik) oorheers vanselfsprekend, maar bied telkens ander perspektiewe. Daar is die wonderlike "op. 80", die ­sonnet "camera obscura" en "oftal­mo­logiese aarde", laasgenoemde met sy voetnoot oor ­skotome wat bydra tot 'n ander ­betekenis­laag in die ­gedig. Daar is politieke gedigte, ­gedigte oor kind-wees, enkele ­aangrypende liefdesgedigte, be­duidende gedigte oor die geding met God en die sfeer van ­geloof.
En, natuurlik, die landstreek, die fisiese landskap wat deur die oog die verstand en die taal binnedring.

Diegene wat wyd en veeltalig lees, merk altyd verstom op hoe ­uitsonderlik die Afrikaanse poësie is as 'n mens die relatiewe klein aantal lesers in gedagte hou. Met oogensiklopedie bevestig Gibson weer hoe gelukkig ons eintlik is.

TAFELBERG-UITGEWERS, KAAPSTAD. (SAGTEBAND, 96 BLADSYE.)

Fanie Olivier is digter en doseer Afrikaans en SA kulturele studies aan die Adam Mickiewicz-universiteit in Pole.

Read more...