Fanie Olivier debuteer in 1971 in die windskaduwee van Sestiger-skrywers soos Breyten Breytenbach. Hy bewys hom egter met sy debuut en die vier bundels wat daarna volg as ’n selfstandige stem wat vormbeheersing ­kombi­neer met vindingryke beelding en ­passievolle oortuiging.

Naas Breytenbach, het Olivier waarskynlik van die mees onthoubare politieke gedigte in ­Afrikaans geskryf. “Last grave at ­dimbaza” oor die dood van die mynwerkersbaba Beauty Douglas en “die kind is nie dood nie” waarin die dood van Hector ­Petersen ­beskryf word, is gedigte wat hulle ontstaan­omstandig­hede lank sal oorleef.

Sy sesde bundel, Apostroof, het so pas verskyn, 22 jaar ná die laaste van sy voorafgaande vyf ­bundels. Die titel speel, soos wat Olivier self in onderhoude ­ver­duidelik het, in op dit wat weg is soos by ’n afkappingsteken, dit wat nie meer daar is nie, ook die ­retoriese gebaar waardeur ’n ­afwesige aangeroep word.

Die ­afwesige hier is die digter se vrou, Rike, wat in 2007 oorlede is ná ’n slopende siekte wat haar ­beroof het van haar ­vermoë om sinne en dus ook sin te maak, ’n ­gegewe wat van die motto as ’n soort leit­motief deur die bundel sirkuleer.
In die geheel beskou vertel die bundel ’n liefdesverhaal. Die ­eerste gedigte soos “inheems” en “by ’n weerbegin” vertel van die ­ontluikende liefde tussen die ­digter en sy vrou terwyl verdere ­gedigte oor die bestendiging en verdieping daarvan handel.

Die bundel-verhaal kry egter veral vaart en intensiteit met die eerste aanmeldings van die siekte wat sy vrou sal beroof van haar ­vermoë om te praat, in die reis­gedig “wat die kop van stom is”. Uys ­Krige se “Tram-ode”, maar ook ­elemente uit die werk van Breytenbach, ­Totius en Van Wyk Louw, vorm die weemoedige ­ondertoon van hierdie gedig. Die bundel is ­trouens vol verwysings na ander digters wat aangeroep word ­(nogeens die apostroof) om sêkrag en outoriteit aan die ­digter se ­ervaring te verleen.

Van die sterkste gedigte in die bundel is dié wat fokus op die ­konkrete besonderhede van die siekte, soos die rituele van ­ver­­sor­ging (“vroegaand – die ­ritueel”) en die toedien van ­pyn­middels (“hoeveel engele wag op die naald se punt”). Die narratief bereik sy hoogte­punt in die ­beskrywings van haar dood (“en god as hy ­bestaan . . .”), die ver­assing (“kre­ma­torium”) en die te water laat van die kissie met die ­ge­storwene se as (“tussenteks”).

Die finale gedig van die bundel, “geding”, staan ­egter op die ­agter­plat van die ­bundel. Hierin bring die digter ’n hof­aansoek teen God waarin hy vra om ’n “ter­syde­­­stelling” van sy ­geliefde se dood. Hy word ­egter deur God oortuig om sy ­aansoek te laat vaar en aan te gaan met sy lewe ­sodat die bundel sluit met die ­suggestie dat die ­digter se opstand en verdriet ­ver­werk is.

Olivier se krag lê veral in sy ­vermoë om sy ervaring te struk­­tu­reer tot ’n narratief wat van ’n ­byna argelose begin opbou tot ’n pynli­ke hoogtepunt, en tussendeur ook ’n fyn web van kruis­­­ver­wysings te weef waarin ­elemente soos ligtheid, vuur en die herskeppende vermoë van poësie figureer. Die slot­reëls van die ­­­in­­lei­dende ­gedig “naskrifte” toon ­­by­voorbeeld vroeg reeds dat hy hierdie ­temas in die bundel gaan ontwikkel:

noudat jy agterbly om weg­gestrooi te word toevallig verrys
jy fladderend tussen almal van ons in ligte blaaie.

Gedigte soos “afstand” wat ­beskryf hoedat die geliefde deur die siekte uitgeteer en letterlik al hoe ligter word, gee ’n eiesoortige ­inhoud aan die begrip ligtheid en Kundera se frase “the unbearable lightness of being”. Vandaar word daar ook skakels gelê na ’n ander soort lig, naamlik dié wat gepaard gaan met brand, weerlig en vuur soos in die gedigte “bliksem!” oor die sterfmoment en “krema­torium” oor die verassing. Dit word dan verbind met die moment ­waarop die digter dit regkry om die gestorwene as ’t ware in “ligte laaie” te laat herrys in die “ligte blaaie” van die digbundel.

Dit is op verskillende punte in die bundel duidelik dat die digter ­worstel om sy intense emosie ­onder beheer te kry. ’n Mens sien dit onder andere in die vaste struktuur van die bundel en die streng rym­skemas van sommige gedigte, veral die verse wat uit rymende koeplette bestaan. Die nadeel hiervan is dit dwing die digter soms tot lomp woordkeuses en formulerings om die rym se ontwil ­(byvoorbeeld in “verjaardag”). In ’n gedig soos ­“afwagting” word emosie weer ­bedwing deur die ­onverwagse ­verskuiwing na ’n ­ander register (in hierdie geval die banale van ’n idioom): “en toe dit donker word die aand gee jy die gees: / jy hou, ­eenvoudig, asem op: dis klaar met kees”.

Ten spyte hiervan is Apostroof ’n roerende huldeblyk aan die liefde wat terselfdertyd sterk poësie ­geword het.

HUMAN & ROUSSEAU, KAAPSTAD. (SAGTEBAND, 64 BLADSYE.)

Louise Viljoen is professor in ­Afrikaans en Nederlands aan die US.

Read more...