Met die publikasie en heruitgawe van Mathews Phosa se bundel Deur die Oog Van ’n Naald het Tafelberg-Uitgewers gewis ’n groot slag geslaan.

Hier het ons ’n senior lid in die ANC, iemand wat in ballingskap was en hy skryf in Afrikaans – en dadelik tree aspekte soos die legi timisering van Afrikaans, die toekoms van Afrikaans en die Afrikaanse poësie tot die diskoers toe. Bydraend tot hierdie diskoers is die uitgewerswoord(e) agterop: “Sy digkuns is gelukkig nooit gesien as ’n manier om die taal van die onderdrukker populêr te pro beer maak nie. Poësie het ’n manier om deur ideologiese versper ringe te breek en harte te raak.” En verderaan: “Sy gedigte is ’n snelskrif waardeur diep ver skuilde gevoelens tot uiting kom: vernedering, woede, verset, triomf en uiteindelike veroot moediging in gebed.”

Tydens die bekendstelling van die heruitgawe op 14 September 2009 het Phosa onder andere op gemerk dat hy in sy gedigte “uit ’n Afrika-hoek lig op die same lewing (…) probeer skyn” en dat ons “in mekaar se kulture moet rondkrap om ervaringe te deel”. Wat natuurlik die wit leserspubliek besonder sal verbly, is dat Phosa opmerk dat almal Afrikane is – sonder uitsondering. Dit sluit aan by ’n latere opmerking van Phosa dat die boek “ ’n beskeie bousteen in die proses om ’n nuwe nasie te bou” is. Naas gedigte bevat Deur die Oog Van ’n Naald ook kort essays waarin Phosa besin oor kwessies soos vryheid, politiek, sy keuse om in Afrikaans te skryf en die rol van taal as versoenings instru ment. Phosa se toespraak voor die Suid-Afrikaanse Akademie in 1995 word ook in gesluit en sluit soos volg af: “Ek is moeg van verdeeldheid, van spanning, van klem op verskille, van die gebruik van taal – spesifiek Afrikaans – as ’n voertuig van vernedering, verdeeldheid en verset. Kom ons maak Afrikaans ’n taal van versoening, van vrede en van vryheid.” Die bundel lewer ’n wel kome ­bydrae tot die ballingskapsliteratuur in Afrikaans.

In die teks word ook kommentaar ge lewer op die invloed van die politieke bewuswees op die alledaagse bestaan, die huwelik en die verhouding met die gesin. Die bundel word ook verdeel in beskouings, gedigte uit die tyd van ballingskap (1971-1995) en laastens gedigte uit die periode nadat die ANC in 1994 aan bewind gekom het. Dit sou lonend wees om die twee perspektiewe in die bundel onder die loep te neem en vas te stel watter temas vóór 1994 en ná 1994 aan die bod kom en hoe daar ’n klemverskuiwing plaas gevind het. Só word die perspektief van ná 1994 op die land ontleed aan die hand van fasette uit die digter se lewe soos inisiasie en tradisie, herinneringe aan die ouma en aan diegene wat in die struggle gesterf het. Ook kwessies soos swart ekonomiese bemagtiging, die wapen skandaal, die ekonomiese probleme van eertydse MK-vegters en die “massa wat wil breek uit hul kettings” word beskou. In die teks word ook die problematiek van estetiek versus politiek belig wat veral in die tagtigerjare die Afrikaanse letterkunde oor heers het en die deur lopende liefdes motief by Phosa is ’n sprekende bewys van hierdie innerlike konflik by die digter.

Wat die gedigte betref, word hulle dikwels bederf deur lomp metaforiek of met versreëls wat onlogies lees. Daar word ook in dié “snelskrifgedigte” te mak­lik tot die slotsom gekom met behulp van geykte frases of insidente wat beskou word.

TAFELBERG-UITGEWERS, KAAPSTAD. (SAGTEBAND, 77 BLADSYE, ISBN 978 0 624 04750 6.)

Marius Crous doseer Afrikaans aan die NMMU.

Read more...