Gelukkige gesinne dien selde as inspirasie vir die skryf van ­groot­wordverhale. Gebroke, disfunk­sionele families met donker ­geheime bied ryker stof. Om ­Claudie Thompson, die hoof­­karak­ter in Odette Schoeman se debuutroman, Swartskaap, en haar ­(uitgebreide) gesin as on­gelukkig of ontwrig te beskryf, sou egter ­mislei­dend eufemisties wees.
Teenoor hulle lyk die gesinne in ander Afrikaanse grootword­romans, soos Jeanne Goosen se Ons Is Nie Almal So Nie, Mark Behr se Die Reuk Van Appels en Jan van Tonder se Roepman, knus en ­kerngesond. Claudie se tronk­voëlpa het drie ander ­kin­ders by drie ander vroue, waarvan een haar tannie is. Haar ­depres­siewe ma het drie ander kin­ders by twee ander mans, waarvan twee by haar pa se beste vriend. Claudie se pa is een van drié mans wat haar as ­dogter ­molesteer; haar ma nie die enigste volwassene nie wat haar geweld­dadig te lyf gaan.

Uit die ongenommerde ope­nings­hoofstuk, wat as proloog én epiloog gelees behoort te word, blyk dit dat Claudie haar dertig jaar lange stryd “teen die bloed wat deur haar are vloei” vanuit ’n agterna-perspektief belig. Sy ­konsentreer veral op die tydperk tussen haar derde verjaars­dag en die einde van haar matriekjaar.

Ofskoon die volgehoue gebruik van die verledetydsvorm maklik vervreemdend kon inwerk, trek die oortuigende dialoog en vinnig ver­skuiwende intrige die leser ­onmiddellik by die verhaal­gebeure in. Die uitsigloosheid van Claudie se vertelling word deurgaans deur ’n wrang sin vir humor getemper, met die gevolg dat die ­leser nie altyd weet of hy moet lag en of hy moet huil nie.

Soos ander grootwordromans (jy sou ook kon verwys na ­Bildungs­romans of “leerjare­romans”) is Swart­skaap nie net ’n aangrypende familiekroniek nie, maar ook die oortuigende herskepping van ’n ­bepaalde era. In dié geval die 1980’s en vroeë 1990’s: “Die era van Gé Korsten en Bles Bridges, van Joey Haarhoff en Gert van Rooyen. Die valley: Benoni, Boksburg, Vaal­oewer en Vereeniging, en die anderkant van die railway tracks.”

Van ’n nostalgiese terughunkering na ’n sorgelose kindertyd is daar egter geen sprake nie. Op ­ironiese wyse word “skadelose” popliedjies soos Crowded House se “Don’t dream it’s over”, Belinda Carlisle se “Darling, leave a light on for me” en Steve Hofmeyer se ­“Agter elke man” die klankbaan waarop Claudie die gewelddadige, dik­wels baie ontstellende, ­gebeure in haar lewe herleef.

Anders as in romans soos Ons Is Nie Almal So Nie en Die Reuk Van Appels word die klem in Swartskaap van die ontnugtering van die hoofkarakter (wat meestal saamval met ’n ontmaskering van die ideologiese “bankrotskap” van ’n hele bestel) verskuif na die gedagte dat die lewe onvermydelik voortgaan. Swartskaap is ’n ­roman van leef en oorleef, soos wat Schoeman dit self in ’n onderhoud opsom.

Hierdie gedagte word dalk té ­eksplisiet en simplisties in die ­roman verwoord wanneer Theuns aan Claudie sê: “Ons moenie ­eendag soos Ma en Pa uitdraai nie, Claudie. Kyk hoe het Ma haar lewe lank gesukkel. Sy moes altyd in ’n man se oë kyk vir alles. En Pa het in die tronk beland oor hy geld moes steel (. . . ) As ons nou hard swot ­sodat ons universiteit toe kan gaan, sal ons nie soos hulle opeindig nie.” Dit is interessant dat die ver­werwing van kennis, wat in ­ander grootwordromans dikwels juis tot die ontnugtering van die hoof­karakter aanleiding gee, hier as reddingsboei beskou word.

My eerste indruk by die lees van die roman was dat Claudie se pa en ma, anders as haar broers wat ­almal tot volbloedkarakters ontwikkel, eerder na ’n samestelling van verskillende pa- en ma-figure klink. Tydens ’n herlees van die ­roman het ek egter besef dat dié ­uitbeelding juis funksioneel is.

Een van die grootste uitdagings waarvoor Claudie te staan kom, is om van haar pa en ma –wat dikwels so onvoorspelbaar, afsydig en/of algeheel afwesig is – ’n ­deur­­­lopende, geïntegreerde teenwoordigheid in haar lewens­ver­haal te maak. Oor haar pa sê sy byvoorbeeld: “Elke keer nog ’n doodloopstraat. My pa was my ­hele lewe lank vir my ’n doodloopstraat. Hy is dit nou nog. En Alzheimers het seker gemaak dat hy dit altyd sal wees.”

As dogter is Claudie uitgelewer aan die genade (of eerder die gebrek daaraan) van ander mense. Aan die einde van haar st. 9-jaar kom sy ­egter, soos die effens ouer Helena in Gerda Taljaard se aangrypende ’n Engel in die Hoenderhok (2009) voor ’n belangrike ­keuse te staan. Hierdie keuse, wat nie alle karakters in groot­word­romans beskore is nie, het ’n deurslaggewende invloed op die ontknoping van die roman.

Oplaas word Swartskaap die ­verhaal van iemand wat die deursettingsvermoë het om ten spyte van talle ontberings en struikelblokke bo haar omstandighede uit te styg. ’n Gerus­stellende, hoewel nie ­heeltemal grensverskuiwende ­gedagte nie! Swartskaap is ’n ­eerlike ver­telling wat ontstel, skok én ­ontstem. Maar terselfdertyd ook boei en vermaak. Dit is ’n roman wat ’n mens met nuwe oë en groot dankbaarheid na die mense in jou lewe laat kyk.

KWELA BOEKE, KAAPSTAD. (SAGTEBAND, 377 BLADSYE, ISBN 9780795702853.)

Thys Human is ’n dosent in Afri­kaanse letterkunde aan die Universiteit van Johannesburg.

Read more...